Informacja, jeden z najdroższych towarów na świecie

Dostęp do informacji publicznej, jakże potrzebne narzędzie do patrzenia na ręce politykom. Nie dowiedzielibyśmy się bez niej o zadłużeniu naszej gminy czy o lukratywnych kontraktach, które prominenty polityk zapewnił miejscowej firmie bez przetargu czy też o pałacach remontowanych z publicznych pieniędzy.

Czym tak właściwie jest informacja publiczna? W prawie do dostępu do informacji publicznej chodzi przede wszystkim o przejrzystość działań władz. Zgodnie z polskim prawem informacja publiczna to każda informacja na temat spraw publicznych, realizowanych przez instytucje państwowe, lokalne, stowarzyszenia, fundacje. Dostępem do informacji publicznej będzie zarówno sprawozdanie z finansowania danej partii politycznej jak i zmiany w rozkładzie pociągu, którym jeździmy do pracy. Zatem informacją publiczną będzie wszystko to, co dotyczy władzy publicznej oraz informacje związane z wydatkowaniem funduszy publicznych i realizacją zadań publicznych np. przez spółki komunalne, organizacje pozarządowe, szkoły itd. Prawo to wynika z podstawowych praw człowieka i jest jednym z głównych narzędzi kontroli władz i urzędów przez obywateli. Niestety w Polsce nie korzystamy z niego tak często jak chociażby obywatele krajów zachodnich. Takie prawo daje nam artykuł 61. Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej ustawa z 6 września 2001 „o dostępie do informacji publicznej”. To właśnie one dają nam możliwość zadawania wszelkich pytań, a urzędnikom nakazują udzielenie na nie odpowiedzi.

Często powtarzanym mitem jest to, że dostęp do informacji publicznej przysługuje tylko osobom pełnoletnim, albo osobom bezpośrednio dotkniętym danym problem. To absolutnie nieprawda. Nasze konstytucyjne prawo przysługuje każdemu obywatelowi. Natomiast w przypadku, gdyby o informacje publiczną mogłyby występować tylko osoby bezpośrednio dotknięte danym problemem, zostałaby znacząco ograniczona praca, np. dziennikarzy.

O co możemy wnioskować w ramach dostępu o informację publiczną? (przykłady):

  • Umowy cywilno-prawne zawierane przez organy władzy publicznej z osobami fizycznymi.
  • Faktury opłacone ze środków publicznych.
  • Dokumentację przebiegu i efektów kontroli oraz wystąpienia, stanowiska, wnioski i opinie podmiotów ją przeprowadzających.
  • Prowadzonych rejestrach, ewidencjach i archiwach oraz o sposobach i zasadach udostępniania danych w nich zawartych.

Jak możemy zapoznać się z informacją publiczną? Prawo do uzyskiwania informacji obejmuje dostęp do dokumentów oraz wstęp na posiedzenia kolegialnych organów władzy publicznej pochodzących z powszechnych wyborów, z możliwością rejestracji dźwięku lub obrazu.

Dostęp do dokumentów możemy przede wszystkim uzyskać na stronie internetowej Biuletynu Informacji Publicznej (BIP) danej instytucji. Informacje na niej zamieszczane muszą zostać opatrzone tzw. metadanymi, które informują przez kogo i kiedy informacja została wytworzona oraz przez kogo i kiedy została umieszczona w BIP. Wszelkie modyfikacje danego dokumentu też zostają tam udokumentowane. Strona powinna zawierać instrukcję korzystania i wyszukiwarkę. Informacje w BIP muszą być prezentowane w sposób wynikający wprost z dokumentów, bez interpretacji i opinii. BIP pozwala zaoszczędzić czas zarówno obywatela jak i danej instytucji, ponieważ informacje tam zamieszczane nie trzeba udostępniać na wniosek (Art. 10 ustawy o dostępie do informacji publicznej). Jeżeli nie jesteśmy w stanie znaleźć tam odpowiedzi na nurtujące nas pytanie, możemy skorzystać z innego trybu, a w przypadku, gdy urzędnik odeśle nas z powrotem do BIP-u to powinien przesłać nam link, który bezpośrednio zaprowadzi nas do potrzebnych informacji, albo odpowiednio wytłumaczyć jak do nich dotrzeć. Zgodnie z orzecznictwem sądów administracyjnych nieprawidłowe jest załatwienie wniosku poprzez odesłanie do stron Biuletynu Informacji Publicznej, gdy do uzyskania żądanej informacji konieczne jest zapoznanie się przez stronę z licznymi udostępnionymi na stronie BIP dokumentami źródłowymi, a następnie dokonanie selekcji zawartych w nich danych lub też gdy uzyskanie informacji polegać ma na interpretacji obszernych danych dostępnych w BIP, a następnie samodzielnym jej „wytworzeniu” na ich podstawie. Jak również, wskazanie podmiotowi żądającemu udzielenia informacji publicznej strony Biuletynu Informacji Publicznej jako jej źródła stanowi prawidłowe załatwienie wniosku tylko i wyłącznie w przypadku, gdy informacje tam zawarte odnoszą się bezpośrednio i konkretnie do meritum żądania(wyrok z dnia 27 marca 2008 r. WSA w Białymstoku II SAB/Bk 7/08). Jeżeli BIP nie dostarczy nam potrzebnych nam informacji, możemy złożyć wniosek ustny lub pisemny. Według ustawy, jeżeli informacja publiczna może zostać udostępniona niezwłocznie, jest udostępniana w formie ustnej lub pisemnej.

Mieszkańcy z roku na rok coraz chętniej korzystają z przysługującego im udziału w posiedzeniach rad gmin, miast i ich komisji. Politycy raczej niechętnie patrzą na to uprawnienie, a czasami nawet nie dopuszczają do jego realizacji. Przepisy jasno wskazują, że jest to nasz przywilej i prawo, którego nie można odebrać. Konstytucja RP w art. 61stanowi, że obywatel ma prawo do uzyskiwania informacji o działalności organów władzy publicznej oraz osób pełniących funkcje publiczne. Prawo do uzyskiwania informacji obejmuje dostęp do dokumentów oraz wstęp na posiedzenia kolegialnych organów władzy publicznej pochodzących z powszechnych wyborów, z możliwością rejestracji dźwięku lub obrazu. Ograniczenie tego prawa, może nastąpić wyłącznie ze względu na określone w ustawach ochronę wolności i praw innych osób i podmiotów gospodarczych oraz ochronę porządku publicznego, bezpieczeństwa lub ważnego interesu gospodarczego państwa. Ustawa z dnia 6 września 2001r o dostępie do informacji publicznej w art. 2 ust. 1 stanowi, że prawo dostępu do informacji publicznej przysługuje „każdemu”, co oznacza, że np. nie tylko mieszkańcy danej gminy mogą przysłuchiwać się posiedzeniom jej rady lub komisji, ale mogą to być również mieszkańcy innych miejscowości, czy wręcz innych krajów. Ustawodawca użył słowa „każdy” gdyż dostęp do informacji jest prawem człowieka i tylko w wyjątkowych przypadkach prawo takie może zostać ograniczone. Zgodnie z art. 18 ust. 1 ustawy, w ślad za powołanym przepisem Konstytucji, posiedzenia kolegialnych organów władzy publicznej pochodzących z powszechnych wyborów są jawne i dostępne. Kolegialnymi organami, w których posiedzeniach mieszkańcy mogą brać udział są oprócz rady gminy również rady osiedli, dzielnicy czy zebrania wiejskie w sołectwie. Ustawa o samorządzie terytorialnym w art. 11b stanowi, że jawność działania organów gminy obejmuje w szczególności prawo obywateli do uzyskiwania informacji, wstępu na sesje rady gminy i posiedzenia jej komisji, a także dostępu do dokumentów wynikających z wykonywania zadań publicznych, w tym protokołów posiedzeń organów gminy i komisji rady gminy. Zasady dostępu do dokumentów i korzystania z nich może określać statut gminy, ale co ważne mogą to być tylko zasady „techniczne” lub wynikające ze specyfiki pracy danej jednostki, czyli np. w jakich godzinach można przeglądać różne dokumenty w urzędzie, lub kto jest odpowiedzialny za ich udostępnienie. Statut gminy nie może ograniczać dostępu do określonych informacji, albo odmiennie ustalać warunki tego dostępu niż czyni to Konstytucja i powołane ustawy.

Jak napisać wniosek o informację publiczną? Przede wszystkim we wniosku nie musimy tłumaczyć kim jesteśmy i po co nam jest dana informacja (Art. 2 ust. 1 ustawy o dostępie do informacji publicznej). Wniosek możemy wysłać mailem, pocztą, za pomocą elektronicznego formularza, faksem, zanieść do urzędu, zeskanować, więc forma nie jest tu istotna, ważne, żeby zawierał niezbędne informacje. Przede wszystkim pamiętajmy, żeby powołać się na podstawę prawną, o jaką informację wnioskujemy oraz w jaki sposób życzylibyśmy sobie otrzymać odpowiedź. Wszelkie sytuacje, gdy pomiot zobowiązany do udzielenia informacji zmusza nas do podawania niewymaganych prawem informacji poprzez wypełnienie formularza, np. miejsca zamieszkania są niezgodne z prawem. Podobnie wysyłanie odpowiedzi wyłącznie na skrzynkę, która wymaga identyfikacji wnioskodawcy lub też wszelkie pouczenia o nieprawidłowości składania wniosku bez podpisu. Pamiętajmy również, że wszelkie sytuacje gdy zmieniona zostaje forma udostępnienia -bez podania jakie konkretnie są przyczyny zmiany -są nieprawidłowe. Nie wystarczy enigmatycznie napisać, że środki techniczne są niewystarczające. Nie jest też prawidłowe ustalanie wewnętrznych przepisów przez podmioty zobowiązane, które ustanawiają jak ma wyglądać dostęp do informacji.Prawidłowa procedura w przypadku, gdy urząd nie posiada środków technicznych opisana jest w ustępie 2 art. 14 ustawy o dostępie do informacji publicznej: Jeżeli informacja publiczna nie może być udostępniona w sposób lub w formie określonych we wniosku, podmiot obowiązany do udostępnienia powiadamia pisemnie wnioskodawcę o przyczynach braku możliwości udostępnienia informacji zgodnie z wnioskiem i wskazuje, w jaki sposób lub w jakiej formie informacja może być udostępniona niezwłocznie. W takim przypadku, jeżeli w terminie 14 dni od powiadomienia wnioskodawca nie złoży wniosku o udostępnienie informacji w sposób lub w formie wskazanych w powiadomieniu, postępowanie o udostępnienie informacji umarza się. Warto też zauważyć, że zgodnie z Art. 12 ust. 2 ustawy o dostępie do informacji publicznej: Podmiot udostępniający informację publiczną jest obowiązany zapewnić możliwość:

1) kopiowania informacji publicznej albo jej wydruk lub

2) przesłania informacji publicznej albo przeniesienia jej na odpowiedni, powszechnie stosowany nośnik informacji.

W przypadku ustawy o dostępie do informacji publicznej obowiązuje także krótszy niż przyjęty w Kodeksie Postępowania Administracyjnego maksymalny termin udostępnienia, który wynosi do 14 dni (wyjątek stanowi informacja do ponownego wykorzystywania). Istnieje również możliwość przedłużenia terminu przez podmiot zobowiązany –musi jednak zostać podana przyczyna przedłużenia, a termin musi być adekwatny do tej przyczyny.

Wracając do Artykułu 61 ust. 1 Konstytucji RP warto zwrócić uwagę na to, że wskazuje on też podmioty, które muszą informować o swojej działalności:

  • organy władzy publicznej,
  • osoby pełniące funkcje publiczne,
  • organy samorządu gospodarczego i zawodowego,
  • inne osoby oraz jednostki organizacyjne w zakresie, w jakim wykonują one zadania władzy publicznej i gospodarują mieniem komunalnym lub majątkiem Skarbu Państwa.

Podobny katalog podany jest w Art. 4 ustawy o dostępie do informacji publicznej:

  • organy władzy publicznej,
  • organy samorządów gospodarczych i zawodowych,
  • podmioty reprezentujące zgodnie z odrębnymi przepisami Skarb Państwa,
  • podmioty reprezentujące państwowe osoby prawne albo osoby prawne samorządu terytorialnego oraz podmioty reprezentujące inne państwowe jednostki organizacyjne albo jednostki organizacyjne samorządu terytorialnego,
  • podmioty reprezentujące inne osoby lub jednostki organizacyjne, które wykonują zadania publiczne lub dysponują majątkiem publicznym, oraz osoby prawne, w których Skarb Państwa,jednostki samorządu terytorialnego lub samorządu gospodarczego albo zawodowego mają pozycję dominującą w rozumieniu przepisów o ochronie konkurencji i konsumentów.
  • organizacje związkowe i pracodawców
  • partie polityczne.

Wymienione podmioty są zobowiązane do udzielenia informacji o ile ją posiadają. Przy określaniu podmiotów zobowiązanych należy zwrócić uwagę na to, że wykonują one zadania publiczne lub też otrzymują środki publiczne. W tym drugim przypadku udostępnianie informacji odbywa się w zakresie w jakim z tych środków korzystają. Zgodnie z prawem, podmioty zobowiązane do udostępniania informacji muszą to czynić za pomocą wszystkich możliwych trybów –a zatem zarówno bezwnioskowo (w BIP), jak i na wniosek ustny lub pisemny, ewentualnie przez wyłożenie, wywieszenie czy specjalne maszyny. Wymienione podmioty są zobowiązane do udzielenia informacji o ile ją posiadają.

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s